Η ανεπιφύλακτη πλήρης έκφραση των συναισθημάτων μας μπορεί να αποκαλύψει πολύ προσωπικές πληροφορίες για τον εαυτό μας. Έτσι, ο φόβος για το πως θα αντιδράσει ο περίγυρος καθιστά δύσκολη την ελεύθερη έκφραση των συναισθημάτων όλο και περισσότερων ατόμων στις μέρες μας. Ορισμένοι, μάλιστα, άντρες πιστεύουν ότι εάν αποκαλύψουν τα συναισθήματα τους, αυτό θα τους κάνει πιο ευάλωτους.

Το ερώτημα είναι, εάν η έκφραση των συναισθημάτων μας κάνει να νιώθουμε εκτεθειμένοι και ευάλωτοι, τότε γιατί πρέπει να το κάνουμε; Ο λόγος είναι η επίδραση που έχει η έκφραση των συναισθημάτων σε εμάς και στην προσωπική μας ζωή. Η απελευθέρωση των συναισθημάτων μας μπορεί να λειτουργήσει ως δικλείδα ασφαλείας, απελευθερώνοντας εσωτερικές εντάσεις. Τα αρνητικά συναισθήματα όπως η θλίψη και η οργή γίνονται λιγότερο έντονα όταν κάποιος τα εκφράσει με λέξεις. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί προσφέρει ανακούφιση το να μιλάμε σε έναν ψυχολόγο ή έστω σε ένα δικό μας άνθρωπο που εμπιστευόμαστε.

Η συγκρατημένη έκφραση των συναισθημάτων σε μια σχέση μπορεί να οδηγήσει σε παρεξηγήσεις σχετικά με το τι αισθανόμαστε. Η απουσία δε τέτοιων εκφράσεων μπορεί να παρερμηνευτεί ως απουσία συναισθημάτων. Μια τέτοια κατάσταση θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό εμπόδιο για μια επιτυχημένη σχέση.

Άλλοι λόγοι για τους οποίους μπορεί να δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε τα συναισθήματα μας είναι:

• Ο φόβος της σύγκρουσης. Υπάρχει έντονα η πεποίθηση ότι για να διατηρηθούν οι καλές σχέσεις δεν πρέπει να εμπλεκόμαστε σε λεκτικές διαμάχες ή έντονους καυγάδες.
• Συναισθηματική τελειομανία. Θεωρούμε ότι πρέπει να εκφράζουμε μόνο θετικά συναισθήματα, να είμαστε λογικοί και να ελέγχουμε το πως νιώθουμε ανά πάσα στιγμή.
• Αίσθημα απελπισίας. Είμαστε πεπεισμένοι ότι οι σχέσεις μας με τους άλλους δεν είναι δυνατόν να βελτιωθούν ότι κι αν κάνουμε.
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Νιώθουμε ότι δεν δικαιούμαστε να εκφράζουμε τα πραγματικά μας συναισθήματα γιατί με αυτόν τον τρόπο δεν ευχαριστούμε τους άλλους και δεν ανταποκρινόμαστε στις προσδοκίες τους.
• Εγωκεντρισμός. Πιστεύουμε ότι οι άλλοι μπορούν να «διαβάσουν το μυαλό» μας και ότι θα έπρεπε να ξέρουν πως νιώθουμε και ποιες ανάγκες έχουμε χωρίς να τις εκφράσουμε.
• Αυθορμητισμός. Θεωρούμε ότι έχουμε το δικαίωμα να εκφράζουμε τα αρνητικά μας συναισθήματα όταν είμαστε θυμωμένοι, αναστατωμένοι, έξαλλοι επειδή οι άλλοι θα μας δικαιολογήσουν λόγω της ψυχικής κατάστασης στην οποία βρισκόμαστε.
• Συναισθηματικός βασανισμός. Δεν θέλουμε να παραδεχτούμε ότι είμαστε θυμωμένοι, πληγωμένοι, μετανιωμένοι επειδή δεν θέλουμε να δώσουμε σε κανέναν την ικανοποίηση ότι η συμπεριφορά του μας προκάλεσε τα παραπάνω συναισθήματα.
• Επίλυση προβλημάτων. Όταν έχουμε μια διαμάχη με κάποιο άτομο, η αποφυγή της συζήτησης των θεμάτων που συνδέονται με τη διαμάχη δεν αποτελεί αποτελεσματική λύση.

Η δυσκολία στην έκφραση των συναισθημάτων μπορεί να μην συμβαίνει πάντα. Μπορεί να παρουσιάζεται με κάποια συγκεκριμένα άτομα και σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα πρέπει να εστιάσετε την προσοχή σας στο να ανακαλύψετε πότε, με ποιους ανθρώπους και γιατί έχετε την τάση να αποκρύπτετε τα πραγματικά σας συναισθήματα.

Δεν υπάρχουν καλά και κακά συναισθήματα. Υπάρχουν συναισθήματα που είναι ανοιχτά, «εύκολα» και συναισθήματα που είναι πιο «κλειστά», δύσκολα. Ωστόσο, όλα έχουν κάποιο λόγο ύπαρξης. Για παράδειγμα, νιώθουμε θυμό όταν μία ανάγκη μας δεν καλύπτεται ή όταν κάτι μας πιέζει. Ο θυμός ενεργοποιεί τον οργανισμό και το σώμα μας να δράσει, μας κινητοποιεί.

Το σώμα μας είναι αλληλένδετο με την ψυχή και τα συναισθήματα μας. Δεν μπορεί να συμβεί κάτι στο ένα και το άλλο να μην επηρεαστεί. Το σώμα μας προσλαμβάνει την αλήθεια μας ακόμα και αν εμείς προσπαθούμε να την κρύψουμε. Το σώμα μας θα την εκφράσει με όποιον τρόπο μπορέσει ώστε αυτό το συναίσθημα να μην εγκλωβιστεί εντελώς μέσα μας.

Δεν είναι τα συναισθήματα μας που μας κάνουν κακό, αλλά η χρήση τους. Αυτό που μπορεί να μας κάνει κακό είναι να συγκρατούμε αυτά που νιώθουμε, να τα κρύβουμε. Αυτό που απειλεί την υγεία μας είναι να μην μας επιτρέπουμε να εκφράσουμε κάποια συναισθήματα.

Προσπαθήστε τα ακόλουθα:

1. Όταν αντιληφθείτε ότι είστε αναστατωμένος, προσπαθήστε να θυμηθείτε τις ακριβείς δηλώσεις που κάνατε στον εαυτό σας. Να είστε συγκεκριμένος.

   Καταγράψτε αυτές τις δηλώσεις. Ίσως αρχικά να σας φανεί δύσκολο, αλλά συνεχίστε την προσπάθεια. Τα σχόλια προς τον εαυτό μας γίνονται τόσο αυτόματα ώστε μπορεί στην αρχή να δυσκολευτείτε να τα θυμηθείτε ή να τα αναγνωρίσετε όπως ακριβώς είναι.

2. Κοιτάξτε τη λίστα με τις δηλώσεις που κάνατε στον εαυτό σας.

   Εφόσον ήσαστε αναστατωμένοι όταν αρχίσατε να τις αναλύετε, θα είναι αρνητικές. Αν οι δηλώσεις που έχετε καταγράψει δεν είναι αρνητικές, τότε δεν τις έχετε εντοπίσει ακόμα. Συνεχίστε να σκέφτεστε. Θυμηθείτε ότι η «επίγνωση» είναι το πρώτο και αποφασιστικότερο βήμα για την απόκτηση κάθε νέας ικανότητας.

3. Όταν μπορέσετε να εντοπίσετε μία ή περισσότερες αρνητικές δηλώσεις προς τον εαυτό σας, αναρωτηθείτε αν είναι ακριβείς.

   Το πιθανότερο είναι ότι ολόκληρη η δήλωση ή ένα μέρος της, δεν είναι. Αν δεν μπορείτε να αναγνωρίσετε τα συγκεκριμένα μέρη, ζητήστε βοήθεια από ένα φίλο σας ή μιλήστε με το θεραπευτή σας γι' αυτές τις δηλώσεις.

4. Αφού καθορίσετε ποια τμήματα των δηλώσεών σας δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, αντικαταστήστε τα με άλλα που πράγματι ισχύουν.

   Επαναλάβετε τις καινούριες προτάσεις στον εαυτό σας. Αν κάνετε αυτή την άσκηση σωστά, θα αρχίσετε τελικά να νιώθετε καλύτερα ως προς τη συγκεκριμένη κατάσταση αλλά και ως προς τον εαυτό σας.

5. Υποσχεθείτε στον εαυτό σας ότι θα σταματήσετε να κάνετε δηλώσεις που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Έχετε υπ' όψιν σας ότι δεν πρόκειται για εύκολη άσκηση ούτε για εύκολη διαδικασία. Από τη στιγμή που σκέφτεστε με τον τρόπο που σκέφτεστε για όλη σχεδόν τη ζωή σας, θα είναι δύσκολο να αλλάξετε τις συνήθειες σας. Παρ' όλα αυτά, μπορείτε να ξεπεράσετε τον αρνητικό και ανακριβή τρόπο με τον οποίο βλέπετε τα πράγματα, αρκεί να είστε αποφασισμένοι να το κάνετε.

Πηγές: Sorensen, M. J. (2006) Σπάστε τα Δεσμά της Χαμηλής Αυτοεκτίμησης. Εκδόσεις Φυτράκη, Χαλάνδρι

1. Καταγράψτε τις πιο αγαπημένες σας αναμνήσεις (π.χ. τις καλύτερες διακοπές, το πιο εκπληκτικό κατόρθωμα, το πιο διασκεδαστικό απόγευμα ή σαββατοκύριακο, ή την πιο ευτυχισμένη στιγμή σας).
2. Αν νιώθετε πολύ αποθαρρυμένος για να σκεφτείτε μια ευχάριστη ανάμνηση, καταγράψτε τα μέρη που θα θέλατε να επισκεφτείτε ή τα πράγματα που θα θέλατε να κάνετε.
3. Βάλτε αυτές τις λίστες δίπλα στο κρεβάτι σας.
4. Πριν σβήσετε το φως, διαλέξτε δύο πράγματα από τις λίστες σας.
5. Αμέσως μόλις σβήσετε το φως και ακουμπήσετε το κεφάλι σας στο μαξιλάρι, επικεντρωθείτε στο ένα από τα πράγματα που επιλέξατε. Για παράδειγμα, αν πρόκειται για τις αγαπημένες σας διακοπές, σκεφτείτε διεξοδικά αυτές τις διακοπές: Πώς αποφασίσατε να πάτε; Πώς πήγατε εκεί; Ποιός ήταν μαζί σας; Τί κάνατε; Επικεντρωθείτε σε όλες τις ειδικές λεπτομέρειες του ταξιδιού.
6. Μην επιτρέψετε σε καμία σκέψη να επηρεάσει τη συγκέντρωση σας. Αν παρέμβουν άσχετες σκέψεις, αγνοήστε τις και επιστρέψτε στις λεπτομέρειες των διακοπών σας.
7. Αν σκεφτείτε όλα όσα σχετίζονται με αυτές τις υπέροχες διακοπές και εξακολουθήσετε να είστε ξύπνιος, προχωρήστε στη δεύτερη επιλογή σας.
8. Προσπαθήστε να είναι όλες οι σκέψεις σας θετικές.
9. Κάντε αυτή την άσκηση όσο συχνά χρειάζεται.

Στην αρχή μπορεί να σας φανεί δύσκολο να συγκεντρωθείτε σε αυτή την άσκηση. Είναι πιθανόν να εξακολουθήσουν να παρεμβαίνουν ανεπιθύμητες σκέψεις. Ωστόσο, με τον καιρό, θα μπορείτε να ελέγχετε τις σκέψεις σας και αυτή η άσκηση θα σας βοηθάει να κοιμάστε εύκολα.

Πηγές: Sorensen, M. J. (2006) Σπάστε τα Δεσμά της Χαμηλής Αυτοεκτίμησης. Εκδόσεις Φυτράκη, Χαλάνδρι

Ο Freud υποστηρίζει πως υπάρχουν 3 βασικά είδη ζήλιας:

1. Η «φυσιολογική» ζήλεια.
2. Η προβολική ή νευρωσική ζήλεια.
3. Η παθολογική ή αρρωστημένη ζήλεια.

Η «φυσιολογική» ζήλεια

Η «φυσιολογική» ζήλεια υφίσταται αρκετά συχνά στα ζευγάρια και είναι αυτό το συναίσθημα που νιώθουμε όταν πιστεύουμε ότι απειλείται η σχέση μας. Η ζήλεια είναι ένας τρόπος για να αποφύγουμε τον πόνο που θα αισθανθούμε σε ένα επικείμενο χωρισμό.

Είναι πιθανό να ζηλεύουμε «φυσιολογικά» ακόμα και όταν δεν υπάρχει μια πραγματική απειλή διότι βιώνουμε ένα βαθύ ναρκισσιστικό πλήγμα όταν σκεφτόμαστε ότι ο σύντροφος μας θα προτιμήσει μια άλλη γυναίκα. Σύμφωνα με τον Freud, η ρίζα αυτής της ζήλειας βρίσκεται στη πρώιμη παιδική ηλικία όπου δεν πήραμε αρκετή προσοχή από τον πατέρα μας.

Η προβολική ή νευρωσική ζήλεια

Η προβολική ή νευρωσική ζήλεια συνήθως εμφανίζεται όταν δεν υπάρχουν πραγματικές αιτίες. Αυτό το είδος ζήλειας προκύπτει από βαθιές ενοχές που έχουμε ή από ασυνείδητα συναισθήματα. Ο Freud θεωρεί ότι ζηλεύουμε προβολικά όταν προβάλουμε στον άλλο τα δικά μας συναισθήματα. Δηλαδή, ζηλεύουμε τον σύντροφο μας επειδή κάπου βαθιά μέσα μας θα θέλαμε εμείς να αφεθούμε στις παρορμήσεις μας και να «ξενοκοιτάξουμε». Επειδή όμως δεν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να το παραδεχτεί, και πόσο μάλλον να το μοιραστούμε με άλλους ανθρώπους, πιστεύουμε ότι κινείται ύποπτα ο σύντροφος μας.

Η παθολογική ή αρρωστημένη ζήλεια

Σε αυτή την περίπτωση, το άτομο αποκτά εμμονές σχετικά με την απιστία και ψάχνει αποδείξεις για να επιβεβαιώσει το σενάριο που έχει κατασκευάσει και το οποίο λέει ότι «κανένας άντρας δεν είναι πιστός». Έτσι, ακόμα και αν πονάει πολύ αυτό, κάνει τα πάντα για να δείξει στον εαυτό του ότι έχει δίκιο. Έχει φαντασιώσεις, διαστρεβλώνει αυτά που συμβαίνουν γύρω του και καταλήγει να αποστασιοποιείται από τον σύντροφο του.

Αιτίες

• Οι παιδικές ανεκπλήρωτες ανάγκες στις οποίες αναφέρεται ο Freud.
• Η ζήλεια κρύβει ένα βαθύ φόβο εγκατάλειψης. Για παράδειγμα, αν γεννήθηκε ένα αδερφάκι όταν είμαστε 3 ετών και αισθανθήκαμε ότι μας «εγκατέλειψαν» οι γονείς μας ή αν για κάποιο λόγο έπρεπε να αποχωριστούμε τη μητέρα μας όταν είμαστε νεογέννητα, τότε οι κινήσεις μας μπορεί να καθορίζονται από το φόβο αυτό.
• Η ζήλεια τροφοδοτείται από τη δική μας ανασφάλεια. Αισθανόμαστε ότι είμαστε λίγες εξωτερικά ή εσωτερικά οπότε ο σύντροφος μας θα μας αφήσει για κάποια καλύτερη.
• Μπορεί να μην εμπιστευόμαστε τον σύντροφο μας οπότε ζηλεύουμε στην προσπάθεια μας να ελέγξουμε όσο γίνεται τη συμπεριφορά του. Με αυτό το τρόπο πιστεύουμε ότι θα καταφέρουμε να παραμείνουμε μοναδικοί στη ζωή του.

Αντιμετώπιση

• Παραδεχτείτε τις σκέψεις και τα συναισθήματα ζήλιας σας. Όταν αντιληφθείτε ότι αισθάνεστε ζήλια, πάρτε μια βαθιά ανάσα και παρατηρήστε τις σκέψεις και τα συναισθήματα σας. Θα ανακαλύψετε ότι αυτά διαφέρουν από την πραγματικότητα.
• Μην υποκύπτετε στις σκέψεις και τα συναισθήματα ζήλιας. Αποδεχτείτε ότι βιώνετε το συναίσθημα της ζήλιας αλλά προσπαθήστε να μην το αφήσετε να παρασύρει και την συμπεριφορά σας. Ο θυμός και το άγχος που προκαλεί δεν είναι οι καλύτεροι σύμβουλοι.
• Η αβεβαιότητα είναι κομμάτι κάθε σχέσης. Αποδεχθείτε το γεγονός ότι η αβεβαιότητα είναι κομμάτι κάθε σχέσης. Τα άτομα που ζηλεύουν αναζητούν συνεχώς τη βεβαιότητα ότι μπορούν να ελέγξουν την σχέση. Ωστόσο, αυτή η βεβαιότητα είναι μια ψευδαίσθηση καθώς η ίδια η καθημερινότητα αποδεικνύει συνεχώς ότι υπάρχουν πάρα πολλοί περιορισμοί στον έλεγχο των καταστάσεων. Κατά συνέπεια, ποτέ δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτα σίγουροι.
• Ελέγξτε τις πεποιθήσεις και τις προσδοκίες σας σχετικά με τις σχέσεις. Υπάρχουν αρκετές δυσλειτουργικές, μη ρεαλιστικές πεποιθήσεις και προσδοκίες που μπορεί να οδηγήσουν στην εκδήλωση της ζήλιας. Τέτοιες μπορεί να είναι: «οι προηγούμενες σχέσεις του συντρόφου απειλούν την τωρινή», «αφού με πρόδωσαν στην προηγούμενη σχέση μου, θα με προδώσουν και σε αυτήν», «ο μπαμπάς μας εγκατέλειψε άρα όλοι οι άντρες θα κάνουν το ίδιο», «έτσι όπως είμαι γιατί να είναι κάποιος μαζί μου;», «αν απομακρυνθώ από το σύντροφο μου εκείνος θα με κυνηγήσει». Αν η ζήλια σας στηρίζεται σε κάποια από αυτές τις φράσεις, προσπαθήστε να αξιολογήσετε κατά πόσο είναι ρεαλιστικές ή όχι.
• Χρησιμοποιήστε δεξιότητες επικοινωνίας για να βελτιώσετε τη σχέση σας. Μια σχέση αποκτά πιο γερά θεμέλια και προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια και στους δύο συντρόφους όταν υπάρχει η επιβράβευση και η ανταποδοτικότητα των θετικών σημείων, ο σεβασμός, η απώλεια κριτικής διάθεσης, το μοίρασμα των ευθυνών και οι ευχάριστες κοινές δραστηριότητες. Τέτοιου είδους συμπεριφορές έχουν πολύ καλύτερα αποτελέσματα από ότι η ζήλια.

Το πρόβλημα της ζήλιας μπορεί να αντιμετωπιστεί αλλά αυτό δε θα γίνει από τη μια στιγμή στην άλλη. Επιπλέον, χρειάζεται να καταβληθεί μεγάλη προσπάθεια και από τις δύο πλευρές. Η ζήλια πηγάζει κυρίως από τον εσωτερικό κόσμο του ατόμου και συνήθως αποτελεί τον καθρέφτη των φόβων και της ανασφάλειας που αισθάνεται το άτομο που ζηλεύει.

Αυτό που κυρίως χρειάζεται να γίνει είναι το άτομο που αισθάνεται ζήλια να βοηθηθεί ώστε να εξετάσει τα αίτια αυτού του βασανιστικού συναισθήματος, τους βαθύτερους φόβους και τις επιθυμίες του και τον τρόπο με τον οποίο επιδρούν όλα αυτά στις σχέσεις και τη ζωή του. Πολύ συχνά, η βοήθεια ενός ειδικού είναι καταλυτική για να αισθανθεί το άτομο ελεύθερο, να νιώσει καλύτερα με τον εαυτό του και να βιώσει τις σχέσεις του χωρίς τις αρνητικές συνέπειες της ζήλιας.